Transgraniczny podział majątku wspólnego na podstawie umowy i aktu notarialnego

Zgodnie z treścią przepisów krajowych, tj. art. 51 Ustawy prawo prywatne międzynarodowe:

  1. Stosunki osobiste i majątkowe między małżonkami podlegają każdoczesnemu wspólnemu prawu ojczystemu.
  2. W razie braku wspólnego prawa ojczystego stosuje się prawo państwa, w którym oboje małżonkowie mają miejsce zamieszkania, a w razie braku miejsca zamieszkania w tym samym państwie – prawo państwa, w którym oboje małżonkowie mają miejsce zwykłego pobytu. Jeżeli małżonkowie nie mają miejsca zwykłego pobytu w tym samym państwie, stosuje się prawo państwa, z którym małżonkowie w inny sposób są wspólnie najściślej związani.

W świetle art. 51 ust. 2 zd. drugie p.p.m. z 2011 r. dla stosunków osobistych i majątkowych między małżonkami stosuje się prawo państwa, z którym małżonkowie w inny sposób są wspólnie najściślej związani, jeżeli w konkretnym stanie faktycznym brak jest przewidzianych kaskadowo okoliczności (kolejno: takie same obywatelstwa, miejsca zamieszkania w tym samym państwie, miejsca zwykłego pobytu w tym samym państwie). Natomiast rozwiązanie art. 54 ust. 3 p.p.m. z 2011 r. dotyczące spraw o rozwód i separację jest identyczne w swej subsydiarności jako przesłance zastosowania (tj. uwzględniane w braku łączników podobnych do wskazanych w poprzednim zdaniu, z modyfikacją polegającą na uwzględnianiu ostatniego miejsca wspólnego zwykłego pobytu pod warunkiem, że któryś małżonek ma w nim nadal miejsce zwykłego pobytu), ale odmienne pod względem dyspozycji, bowiem kieruje jednostronnie do właściwości prawa polskiego, a nie ogólnie do prawa najściślej związanego ze sprawą.

Zgodnie natomiast z art. 52.:

  1. Małżonkowie mogą poddać swe stosunki majątkowe prawu ojczystemu jednego z nich albo prawu państwa, w którym jedno z nich ma miejsce zamieszkania lub miejsce zwykłego pobytu. Wyboru prawa można dokonać także przed zawarciem małżeństwa.
  2. Majątkowa umowa małżeńska podlega prawu wybranemu przez strony zgodnie z przepisem ust. 1. W razie braku wyboru prawa, do majątkowej umowy małżeńskiej stosuje się prawo właściwe dla stosunków osobistych i majątkowych między małżonkami z chwili zawarcia umowy.
  3. Dokonując wyboru prawa dla stosunków majątkowych małżeńskich lub majątkowej umowy małżeńskiej wystarczy zachować formę przewidzianą dla majątkowych umów małżeńskich przez prawo wybrane lub prawo państwa, w którym do wyboru prawa doszło.

Czynności dokonane przed zagranicznym konsulem i ich skuteczność w RP:

Ruchomości:

W ramach państw Unii Notariatu Łacińskiego występuje ekwiwalentność formy aktu notarialnego, ze względu na zbieżność wymagań stawianych osobom sprawującym funkcję notariusza i ich pozycję prawną. Zarówno Polska jak Belgia należą do UNŁ.

Należy jednak każdorazowo (posiłkując się tymi kryteriami) sprawdzać, czy zagraniczny akt notarialny spełnia cele podobne do aktu sporządzonego przez polskiego notariusza, a jego sporządzenie odbyło się według zbieżnej procedury. Ocena powinna być przeprowadzona indywidualnie, z uwzględnieniem specyfiki danego aktu notarialnego oraz czynności prawnej dokonanej w tej formie

Akt notarialny jest dokumentem urzędowym nawet wówczas, gdy został sporządzony przez zagranicznego notariusza.

Podstawą prawną stanowi tu art. 1138 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym.: „Zagraniczne dokumenty urzędowe mają moc dowodową na równi z polskimi dokumentami urzędowymi. Dokument dotyczący przeniesienia własności nieruchomości położonej w Rzeczypospolitej Polskiej powinien być uwierzytelniony przez polskie przedstawicielstwo dyplomatyczne lub urząd konsularny. To samo dotyczy dokumentu, którego autentyczności strona zaprzeczyła.”

Akty notarialne polskie oraz belgijskie (jak również sporządzone w innym państwie-członku UNŁ), są zrównane w zakresie mocy dowodowej (art. 244 kpc), dopóki nie zostanie wykazane, że nie są one prawdziwe, albo że oświadczenie organu zagranicznego jest niezgodne z prawdą (art. 252 kpc).

Nie jest zatem wymagane żadne dodatkowe potwierdzenie dokonane przez inne organy.

Apostille:

W dniu 14 sierpnia 2005 r weszła w życie Konwencja znosząca wymóg legalizacji zagranicznych dokumentów urzędowych, sporządzona w Hadze dnia 5 października 1961 r. Zgodnie z treścią konwencji, za dokumenty urzędowe uważa się m.in. akty notarialne.

Zamiast legalizacji wprowadzone zostało jednolite poświadczenie apostille, dołączane do dokumentu. Klauzula ta stanowi poświadczenie:

autentyczności podpisu na dokumencie,

charakteru, w jakim działa osoba sygnująca dokument,

tożsamość pieczęci lub stempla, którym opatrzony jest dokument.

Nie poświadcza ona natomiast tego, czy osoba podpisująca dokument, była do tego uprawniona. Nie odnosi się ona także do treści dokumentu.

Najistotniejszym zatem skutkiem uzyskania poświadczenia, jest fakt, iż dokument je zawierający może być przedłożony właściwym władzom z pominięciem dalszych legalizacji dokonywanych przez przedstawicielstwa dyplomatyczne i urzędy konsularne.

W Polsce urzędem właściwym do wydawania klauzuli apostille jest Ministerstwo Spraw Zagranicznych (Dział Legalizacji, 00-580 Warszawa, ul. Szucha 21, tel. 0048/22/5239463 lub 0048/22/5239128). Za jej wydanie pobierana jest opłata skarbowa w wysokości 60 zł.

Istotną informacją jest to, że poświadczanie dokumentu urzędowego przeznaczonego do obrotu prawnego za granicą może nastąpić w dowolnym terminie.

Nieruchomości:

Zgodnie z brzmieniem ustawy Prawo prywatne międzynarodowe, wszelkie rozporządzenia nieruchomościami, wymagające udziału notariusza (akt notarialny, notarialne poświadczenie podpisu), muszą być dokonane przed polskim notariuszem. Jak wynika z treści art. 25 ust. 2 ustawy, forma czynności prawnych, których przedmiot obejmuje rozporządzenie nieruchomością, podlega prawu właściwemu dla miejsca położenia tej nieruchomości. Formę umowy rozporządzającej dotyczącej nieruchomości położonej w Polsce określa więc prawo polskie, które wymaga dla takich umów formy aktu notarialnego.

Na marginesie wspomnieć należy, że jest to zgodne z brzmieniem rozporządzeń Unii Europejskiej dotyczących prawa prywatnego międzynarodowego (Rzym I oraz Rzym II), które pozwalają na takie ograniczenia wprowadzone przez prawo krajowe.

Oznacza to zatem, że dla rozporządzeń nieruchomością położoną w Polsce – w odróżnieniu od rozporządzeń ruchomością – nie wystarczy akt notarialny sporządzony przed notariuszem w innym kraju. Wymagane jest ponowne dokonanie czynności przed polskim notariuszem. Istotnym ułatwieniem jest jednak możliwość ustanowienia pełnomocnika do dokonania takiej czynności.

Co do zasady, ustanawiając pełnomocnictwo, mocodawca może wybrać, którego państwa prawo ma być stosowane w odniesieniu do pełnomocnictwa. W razie braku wyboru, pełnomocnictwo podlega prawu państwa siedziby pełnomocnika albo prawu państwa, w którym znajduje się przedsiębiorstwo należące do mocodawcy albo prawu państwa, w którym pełnomocnik rzeczywiście działał lub w którym wedle woli mocodawcy powinien działać. Niewątpliwie najbardziej praktycznym rozwiązaniem wydaje się wybór prawa polskiego w odniesieniu do rozporządzeń nieruchomościami położonymi w Polsce, które zostały dokonane przed notariuszem obcego państwa.

W sytuacji, gdy pełnomocnictwo jest sporządzane w państwie innym niż Polska, wymagana jest również legalizacji pełnomocnictwa przez polskie przedstawicielstwo dyplomatyczne. Nie dotyczy to jednak państw-stron konwencji haskiej z 1961 r., w przypadku których wystarczy opatrzenie klauzulą apostille (o czym była już mowa wyżej)

Powyższa – dość skomplikowana procedura – nie ma natomiast zastosowania w sytuacji umów zobowiązujących do przeniesienia własności nieruchomości położonej w Polsce. W tym przypadku możliwe jest jej zawarcie zgodnie z wymogami prawa obowiązującego w miejscu jej zawarcia.